Jak pomalować ściany na dwa kolory – Modne połączenia i techniki malowania

Kiedy stajemy przed decyzją o odświeżeniu mieszkania farbą, zazwyczaj pojawia się ten sam dylemat: czy postawić na bezpieczną biel, czy może odważyć się na mocniejszy akcent? Coraz więcej osób skłania się ku rozwiązaniom dynamicznym, a malowanie na dwa kolory staje się jednym z najskuteczniejszych trików w rękach projektantów i domowych majsterkowiczów. Taki zabieg pozwala nie tylko na optyczne modelowanie pomieszczenia, ale także na wyraźne wyeksponowanie stref funkcjonalnych, nadając wnętrzom niepowtarzalnego charakteru. Kluczem do sukcesu jest zrozumienie, jak harmonijnie połączyć barwy i zastosować odpowiednie techniki malowania, by efekt końcowy był profesjonalny i naprawdę satysfakcjonujący estetycznie. Jak więc pomalować ściany na dwa kolory, wybierając modne połączenia i właściwe techniki? Odpowiedź jest prosta, choć wymaga precyzji: należy dokładnie zaplanować podział, wybrać komplementarne barwy zgodnie z zasadami koła kolorów i bezbłędnie użyć taśmy malarskiej. Tylko to gwarantuje uzyskanie idealnie równej linii rozgraniczającej kolory.

Dlaczego warto zdecydować się na malowanie na dwa kolory?

Zastosowanie dwóch odcieni na jednej płaszczyźnie ściennej to znacznie więcej niż tylko chwilowy estetyczny kaprys; jest to przemyślany zabieg projektowy, który pozwala na osiągnięcie konkretnych celów funkcjonalnych i wizualnych w każdej aranżacji. Przede wszystkim, technika ta umożliwia subtelne, a zarazem wyraźne wydzielenie stref w otwartych przestrzeniach – pomyślmy o połączeniu salonu z jadalnią czy wydzieleniu kącika pracy w sypialni. Dzięki temu, nawet w kawalerkach czy loftach, gdzie brakuje tradycyjnych ścian działowych, możemy intuicyjnie zorganizować przestrzeń, nadając każdej części odrębne przeznaczenie i atmosferę.

Kolejną nieocenioną zaletą jest zdolność do optycznego korygowania proporcji pomieszczenia, co jest szczególnie istotne w przypadku nietypowych wnętrz. Jeśli mamy bardzo wysoki sufit, zastosowanie ciemniejszego koloru na górnej części ściany, a jaśniejszego na dole, sprawi, że sufit optycznie się obniży, czyniąc przestrzeń bardziej przytulną i proporcjonalną. Odwrotnie, w wąskich i długich korytarzach, pomalowanie krótszych ścian ciemniejszym odcieniem pomoże wizualnie je skrócić i poszerzyć. Takie świadome operowanie barwą i światłem to podstawa profesjonalnej aranżacji, która ma realny wpływ na nasz komfort życia. Jest to doskonałe rozwiązanie dla osób, które pragną maksymalnie wykorzystać potencjał swojego mieszkania, jednocześnie unikając poczucia zagracenia czy wizualnego chaosu.

Ponadto, malowanie na dwa kolory pozwala na wprowadzenie głębi i dynamiki, które są trudne do osiągnięcia przy jednolitym pokryciu. Możemy wykorzystać tę technikę do podkreślenia elementów architektonicznych, takich jak wnęki, filary czy kominki, sprawiając, że staną się centralnym punktem dekoracji. Właściwie dobrane modne kolory ścian, na przykład połączenie neutralnej szarości z akcentem głębokiej zieleni butelkowej, dodają elegancji i nowoczesności. Wybierając to rozwiązanie, inwestujemy w trwałą i efektowną metamorfozę, która odmieni charakter każdego pomieszczenia, nadając mu indywidualny i przemyślany styl. Podsumowując, decydując się na ten krok, zyskujemy:

  • Optyczne modelowanie i korygowanie proporcji wnętrza.
  • Wyraźne wydzielenie stref funkcjonalnych w otwartym planie.
  • Wprowadzenie głębi i dynamiki do aranżacji.
  • Możliwość podkreślenia detali architektonicznych.

Jak dobrać modne kolory ścian, aby stworzyć spójną aranżację?

Dobór odpowiedniej palety barw to fundament udanego projektu, a w przypadku malowania na dwa kolory, decyzja ta wymaga szczególnej uwagi. Kluczowym narzędziem, które powinno kierować naszymi wyborami, jest koło kolorów. Najbezpieczniejsze są połączenia monochromatyczne, czyli różne odcienie tej samej barwy, które gwarantują harmonię i spokój – idealne do sypialni czy gabinetów. Jeśli jednak szukamy większego kontrastu i dynamiki, warto sięgnąć po kolory dopełniające (leżące naprzeciwko siebie na kole, np. niebieski i pomarańczowy), pamiętając, by jeden z nich pełnił rolę koloru dominującego, a drugi był jedynie akcentem.

Trendy wskazują, że modne kolory ścian to obecnie głębokie, nasycone barwy natury, takie jak terakota, szałwiowa zieleń czy granat, łączone z neutralnymi beżami, złamanymi bielami lub jasnymi szarościami. Przy tworzeniu spójnej aranżacji nie możemy zapomnieć o analizie warunków świetlnych panujących w pomieszczeniu. Kolory wyglądają zupełnie inaczej w świetle naturalnym, a inaczej w sztucznym, ciepłym lub zimnym. W pomieszczeniach zorientowanych na północ, gdzie światło jest chłodne i rozproszone, zaleca się stosowanie cieplejszych odcieni, które dodadzą wnętrzu przytulności. Z kolei w jasnych, słonecznych pokojach na południu, możemy śmiało eksperymentować z chłodniejszymi barwami, które pomogą zrównoważyć intensywność nasłonecznienia. Zawsze warto przetestować wybrane kolory, malując próbki w docelowym miejscu, aby upewnić się, jak zmieniają się one w zależności od pory dnia i rodzaju oświetlenia.

Warto również wziąć pod uwagę przeznaczenie pomieszczenia oraz styl, w jakim urządzone są wnętrza. W minimalistycznych, skandynawskich przestrzeniach idealnie sprawdzi się połączenie bieli z delikatną szarością lub pastelowym błękitem, stosowane w technice lamperii lub geometrycznych podziałów. Natomiast w stylu art déco czy modern classic, możemy pozwolić sobie na odważniejsze duety, takie jak butelkowa zieleń z musztardową żółcią, często wykorzystując techniki malowania takie jak pasy czy obramowania. Pamiętajmy, że drugi kolor powinien być traktowany jako element dekoracyjny, który podkreśla charakter mebli oraz dodatków, a nie z nimi konkuruje.

Które techniki malowania są najczęściej wykorzystywane w nowoczesnych wnętrzach?

Współczesne wnętrza czerpią garściami z różnorodnych techniki malowania, które pozwalają na uzyskanie unikalnych i intrygujących efektów wizualnych. Jedną z najpopularniejszych i najbardziej uniwersalnych metod jest poziome rozdzielenie ściany, często określane jako nowoczesna lamperia. Zazwyczaj stosuje się podział w proporcjach 1/3 do 2/3 wysokości ściany, gdzie ciemniejszy kolor ląduje na dole, a jaśniejszy na górze. Taka technika jest nie tylko estetyczna, ale i praktyczna – dolna, bardziej narażona na zabrudzenia część, może być pomalowana farbą o większej odporności na szorowanie lub w intensywniejszym kolorze, który zamaskuje ewentualne ślady użytkowania.

Inną, niezwykle modną obecnie techniką, jest geometryczne malowanie na dwa kolory, które dodaje przestrzeni awangardowego charakteru. Obejmuje to tworzenie ostrych, graficznych wzorów, takich jak trójkąty, romby, czy też malowanie dużych, kolorowych kół lub łuków za meblami – na przykład za wezgłowiem łóżka czy sofą. Ten rodzaj aranżacji wymaga precyzyjnego planowania i użycia wysokiej jakości taśm malarskich, ale efekt może być spektakularny, zwłaszcza gdy użyjemy kontrastujących modne kolory ścian, takich jak czerń i biel czy też błękit i koral. Geometryczne wzory pozwalają na dynamiczne zdefiniowanie kącików w otwartym planie, transformując zwykłą ścianę w dzieło sztuki.

Warto również wspomnieć o technice „color blocking”, która polega na malowaniu dużych, jednolitych bloków koloru, często zachodzących na siebie lub kończących się nieregularnie. Może to być na przykład malowanie koloru akcentowego, który zaczyna się na jednej ścianie i przechodzi na sufit lub wnękę. Ponadto, bardzo popularne jest wykorzystanie cieniowania (ombre), choć wymaga ono większych umiejętności w zakresie mieszania farb i nakładania ich warstwami w celu uzyskania płynnego przejścia między dwoma odcieniami. Niezależnie od wybranej metody, kluczem do sukcesu jest cierpliwość, dbałość o detale i użycie profesjonalnych narzędzi, które zapewnią czyste i ostre linie.

Jak przygotować powierzchnię i wyznaczyć idealną linię podziału?

Przygotowanie podłoża jest absolutnie krytyczne, gdy wykonujemy malowanie na dwa kolory, ponieważ wszelkie niedoskonałości ściany będą podwójnie widoczne przy ostrym kontraście barw. Przede wszystkim, ściana musi być czysta, sucha i odtłuszczona. Należy usunąć starą, łuszczącą się farbę, wypełnić wszelkie ubytki i pęknięcia masą szpachlową, a następnie całość dokładnie przeszlifować i odpylić. Niezwykle ważne jest zagruntowanie powierzchni, szczególnie jeśli farba bazowa jest ciemna, a farba akcentowa jasna, lub jeśli ściana była wcześniej malowana farbami o różnej chłonności. Gruntowanie zapewnia lepszą przyczepność i równomierne wchłanianie pigmentu, co przekłada się na jednolity, profesjonalny wygląd końcowy.

Kiedy podłoże jest już idealnie gładkie i zagruntowane, przechodzimy do najtrudniejszego etapu w techniki malowania dwukolorowego: wyznaczenia linii podziału. Do tego celu niezbędna jest poziomica laserowa lub długa poziomica tradycyjna oraz miara. Zaczynamy od dokładnego zmierzenia wysokości, na której ma przebiegać linia, i zaznaczamy ją delikatnie ołówkiem w kilku punktach na całej długości ściany. Następnie, używamy poziomicy, aby połączyć te punkty, upewniając się, że linia jest idealnie prosta i równoległa do podłogi lub sufitu. W przypadku podziałów geometrycznych, takich jak trójkąty, konieczne może być użycie kątomierza i dokładne wyznaczenie wszystkich wierzchołków.

Kluczowym elementem do uzyskania perfekcyjnie ostrej linii jest właściwe użycie taśmy malarskiej. Nie należy oszczędzać na taśmie – wysokiej jakości taśma typu „blue tape” lub taśmy do precyzyjnych linii (fineline tape) są warte swojej ceny. Taśmę przyklejamy dokładnie wzdłuż wyznaczonej linii ołówka, upewniając się, że jest mocno dociśnięta na całej długości, zwłaszcza wzdłuż krawędzi, która będzie stykać się z nowym kolorem. Aby zapobiec podciekaniu farby pod taśmę, co jest najczęstszym błędem, warto zastosować sprytny trik: pomalować krawędź taśmy kolorem bazowym ściany; to uszczelni krawędź, a później, gdy nałożymy kolor akcentowy, linia będzie idealnie ostra. Dopiero po wyschnięciu uszczelnienia nakładamy docelowy, drugi kolor.

Jakie są najpopularniejsze zestawienia kolorystyczne w polskich wnętrzach?

Trendy w aranżacji polskich wnętrz ewoluują, ale pewne połączenia kolorystyczne w technice malowania na dwa kolory zyskały miano ponadczasowych i są chętnie wykorzystywane zarówno w nowoczesnym budownictwie, jak i w kamienicach. Klasyczne połączenie szarości i bieli pozostaje niezmiennie popularne. Szarość, zwłaszcza w odcieniach gołębich lub antracytowych, stanowi doskonałe tło dla mebli i dodatków, a biały akcent (często na suficie lub w górnej części ściany) dodaje lekkości i optycznie powiększa przestrzeń. To duet idealny do stylu skandynawskiego i minimalistycznego, wprowadzając do pomieszczenia spokój i elegancję.

W ostatnich latach na popularności zyskały głębokie, nasycone modne kolory ścian, inspirowane naturą. Bardzo często spotykanym zestawieniem jest butelkowa zieleń (lub szałwiowa) połączona z jasnym beżem lub pudrowym różem. Zieleń, użyta jako akcent na jednej ścianie lub w formie lamperii, wnosi do wnętrza poczucie luksusu i głębi, jednocześnie działając kojąco. Z kolei beż lub róż równoważą intensywność zieleni, tworząc ciepłe i przytulne otoczenie. To połączenie jest często wybierane do sypialni i salonów urządzonych w stylu boho lub modern classic.

Innym popularnym wyborem, szczególnie w pokojach dziecięcych i młodzieżowych, jest połączenie energetycznego koloru z neutralnym tłem. Na przykład, morski błękit lub musztardowa żółć zestawione z jasną szarością lub bielą. Takie kombinacje pozwalają na stworzenie dynamicznej, ale nie przytłaczającej przestrzeni. Ważne jest, aby drugi, jasny kolor był dominujący, a ten intensywny służył jedynie jako dekoracyjny akcent geometryczny lub poziomy pas. Poniższa tabela przedstawia porównanie popularnych zestawień kolorystycznych oraz ich zastosowanie w kontekście polskiej aranżacji wnętrz, pomagając w podjęciu świadomej decyzji.

Zestawienie Kolorystyczne Efekt Wizualny Zalecane Pomieszczenie Styl Aranżacji
Antracyt i Jasny Beż Elegancja, kontrast, głębia Salon, Biuro Minimalistyczny, Modern Classic
Butelkowa Zieleń i Pudrowy Róż Spokój, przytulność, luksusowy akcent Sypialnia, Jadalnia Boho, Modern Classic
Granat i Złota Biel/Krem Morska świeżość, powaga, optyczne powiększenie Łazienka, Gabinet Hamptons, Klasyczny
Szary i Żółty Musztardowy Dynamika, ciepło, energia Pokój Młodzieżowy, Kuchnia Industrialny, Skandynawski

Czy malowanie sufitu na inny kolor jest dobrym pomysłem?

Malowanie sufitu na kolor inny niż tradycyjna biel to odważna, ale coraz częściej stosowana w aranżacji technika, która może całkowicie odmienić percepcję przestrzeni. Zazwyczaj jest to element uzupełniający malowanie na dwa kolory na ścianach. Jeśli zdecydujemy się na zastosowanie ciemnego koloru akcentowego, który przechodzi ze ściany na sufit, możemy osiągnąć efekt „pudełka”, który jest niezwykle przytulny i sprzyja relaksowi. Takie rozwiązanie jest idealne do dużych, wysokich sypialni lub salonów, gdzie chcemy optycznie obniżyć sufit i stworzyć intymną atmosferę. Warto jednak pamiętać, że ciemny sufit w małych pomieszczeniach może je przytłoczyć.

Jeśli celem jest wizualne podwyższenie pomieszczenia, możemy zastosować jaśniejszy kolor na suficie niż na ścianach, ale nie musi to być czysta biel. Modne są bardzo jasne odcienie szarości, błękitu lub pasteli, które dodają subtelności i elegancji. Inną interesującą techniką malowania sufitu jest malowanie go tym samym kolorem, co górna część ściany w przypadku zastosowania lamperii. W ten sposób optycznie zacieramy granicę między ścianą a sufitem, co jest szczególnie efektowne w nowoczesnych wnętrzach. Wybierając kolor sufitu, zawsze kierujmy się zasadą, że powinien on harmonizować z dominującymi modnymi kolorami ścian, a nie z nimi konkurować, tworząc spójną i przemyślaną całość.

Niezależnie od wyboru koloru, technika malowania sufitu wymaga szczególnej precyzji. Jest to praca męcząca, wymagająca użycia teleskopowych wałków i często specjalnych farb sufitowych, które minimalizują ryzyko powstawania smug. Przy przejściu koloru ze ściany na sufit, kluczowe jest użycie taśmy malarskiej i dokładne zabezpieczenie narożników. Pamiętajmy, że efekt końcowy musi być nieskazitelny, ponieważ sufit jest elementem, który często rzuca się w oczy, zwłaszcza w pomieszczeniach dobrze oświetlonych.

Jak wybierać farby do różnych technik malowania na dwa kolory?

Wybór odpowiedniego rodzaju farby ma fundamentalne znaczenie dla trwałości i estetyki finalnego efektu, zwłaszcza gdy stosujemy skomplikowane techniki malowania i kontrastowe malowanie na dwa kolory. Na rynku dostępne są farby lateksowe, akrylowe, ceramiczne oraz winylowe, z których każda ma swoje specyficzne właściwości. Farby lateksowe i ceramiczne są obecnie najbardziej polecane do nowoczesnych wnętrz, ze względu na ich wysoką odporność na szorowanie i zmywanie, co jest kluczowe w przypadku ciemnych i nasyconych modnych kolorów ścian, gdzie wszelkie zacieki i ślady są bardziej widoczne.

Jeśli planujemy użyć farby w kuchni lub łazience, konieczne jest wybranie produktów hydrofobowych i odpornych na rozwój pleśni i grzybów, co zapewni trwałość aranżacji w warunkach podwyższonej wilgotności. W przypadku salonu czy sypialni, gdzie ściany są mniej narażone na uszkodzenia mechaniczne, możemy zastosować farby o mniejszym stopniu połysku (matowe lub półmatowe), które doskonale maskują drobne niedoskonałości ściany i dodają wnętrzu głębi. Pamiętajmy, że im wyższy połysk farby, tym bardziej widoczne będą ewentualne nierówności powierzchni.

W przypadku skomplikowanych wzorów geometrycznych lub pasów, gdzie krytyczne jest uzyskanie idealnie ostrych krawędzi, kluczowa jest odpowiednia gęstość farby. Farby o zbyt rzadkiej konsystencji mają tendencję do podciekania pod taśmę malarską, niwecząc cały wysiłek włożony w precyzyjne wyznaczenie linii. Zawsze upewnijmy się, że farba akcentowa ma wysoką siłę krycia, zwłaszcza jeśli jest to ciemny kolor nakładany na jasną bazę – to pozwoli zredukować liczbę warstw i skrócić czas realizacji projektu. Warto również inwestować w farby z atestami hipoalergicznymi, szczególnie jeśli wnętrza zamieszkują alergicy lub małe dzieci, dbając tym samym o zdrowie domowników.

Jakie błędy najczęściej popełniamy przy dwukolorowym malowaniu i jak ich unikać?

Choć malowanie na dwa kolory wydaje się prostym zadaniem, istnieje kilka typowych błędów, które mogą zepsuć efekt końcowy i wymagać kosztownych poprawek. Najczęstszym problemem jest wspomniane już podciekanie farby pod taśmę. Wynika to zazwyczaj z niskiej jakości taśmy malarskiej lub jej niedokładnego dociśnięcia do ściany. Jak już wcześniej wskazano, skutecznym rozwiązaniem jest uszczelnienie krawędzi taśmy farbą bazową przed nałożeniem koloru akcentowego. Drugi błąd to zbyt wczesne lub zbyt późne zerwanie taśmy. Taśmę należy usunąć, gdy farba akcentowa jest jeszcze lekko wilgotna, ale nie mokra. Jeśli farba wyschnie całkowicie, może się odrywać razem z taśmą, tworząc postrzępione krawędzie.

Drugim poważnym błędem, zwłaszcza w kontekście aranżacji, jest złe dobranie proporcji kolorów lub ich rozmieszczenia. Zdarza się, że oba kolory są zbyt intensywne i konkurują ze sobą, zamiast się uzupełniać, co prowadzi do wizualnego chaosu. Jeśli wybieramy dwa nasycone modne kolory ścian, zawsze jeden z nich powinien dominować, pokrywając większą powierzchnię, a drugi pełnić rolę subtelnego dodatku. Innym błędem jest niebranie pod uwagę mebli i wyposażenia – ściana powinna stanowić tło, a nie główny element, który przytłacza resztę wystroju.

Ostatnim, lecz równie istotnym błędem, jest brak precyzji w techniki malowania i pomijanie etapu gruntowania lub przygotowania podłoża. Nierówna chłonność ściany spowoduje, że kolor będzie miał różne odcienie i smugi, co jest szczególnie widoczne przy farbach o satynowym wykończeniu. Warto poświęcić dodatkowy dzień na szpachlowanie, szlifowanie i gruntowanie, ponieważ ten etap decyduje w 80% o jakości i trwałości końcowego efektu malowania na dwa kolory. Dokładność w mierzeniu i poziomowaniu linii to inwestycja, która zapobiegnie frustracji i konieczności poprawek, gwarantując profesjonalny wygląd wnętrza.

Podsumowując, aby osiągnąć efekt idealnie pomalowanych ścian na dwa kolory, należy kierować się precyzją, stosować wysokiej jakości materiały i przestrzegać kolejności działań. Poniższa lista zawiera kluczowe punkty, które pomogą uniknąć najczęstszych pułapek:

  • Dokładnie oczyść i zagruntuj podłoże.
  • Używaj poziomicy laserowej do wyznaczania idealnie prostych linii.
  • Wybierz taśmę malarską o wysokiej precyzji (np. fineline).
  • Uszczelnij krawędź taśmy farbą bazową przed nałożeniem koloru akcentowego.
  • Maluj zawsze dwie warstwy koloru akcentowego, aby uzyskać pełne krycie.
  • Usuń taśmę, gdy farba jest jeszcze wilgotna.
  • Dobierz kolory, uwzględniając oświetlenie i przeznaczenie pomieszczenia.

FAQ

Czy malowanie na dwa kolory optycznie zmniejsza pomieszczenie?

Niekoniecznie. Chociaż intensywne modne kolory ścian mogą sprawić, że wnętrza wydają się mniejsze, właściwe zastosowanie malowania na dwa kolory może działać wręcz przeciwnie. Jeśli jasny kolor dominuje i jest użyty na większej powierzchni, a ciemniejszy kolor jest zastosowany jako akcent (np. niski pas poziomy lub geometryczny wzór), może to dodać głębi i optycznie poszerzyć przestrzeń. Kluczowe jest operowanie światłem i proporcjami – poziome podziały poszerzają, a pionowe podwyższają pomieszczenia. Odpowiednia aranżacja zależy od świadomego wykorzystania tych optycznych iluzji.

Jaka jest najlepsza technika malowania do oddzielenia stref w salonie?

Najlepszą techniką malowania do oddzielenia stref w otwartym salonie jest zastosowanie geometrycznego podziału, który nie musi być prostą linią. Można na przykład pomalować strefę jadalnianą innym kolorem, tworząc duży prostokąt lub łuk na jednej ścianie, który wyróżni tę przestrzeń. Innym skutecznym rozwiązaniem jest technika „color blocking”, gdzie jeden kolor pokrywa całą ścianę za sofą, wyraźnie oddzielając strefę wypoczynkową od reszty wnętrza. Ważne, aby wybrane modne kolory ścian były spójne z resztą wystroju.

Jakie są modne kolory ścian na rok 2024 w kontekście malowania na dwa kolory?

W 2024 roku w polskiej aranżacji dominują kolory ziemi i delikatne, zgaszone pastele. Szczególnie modne są połączenia ciepłych neutralnych odcieni (beże, kość słoniowa) z głębokimi akcentami, takimi jak terakota, rdzawe brązy lub głęboka śliwka. Bardzo popularne jest również łączenie różnych odcieni zieleni (od szałwii po oliwkę) z jasnymi szarościami lub złamaną bielą. Te modne kolory ścian idealnie sprawdzają się w malowaniu na dwa kolory, tworząc harmonijne i naturalne wnętrza.

Czy mogę łączyć farby matowe z satynowymi w technice dwukolorowej?

Tak, łączenie różnych stopni połysku farb jest bardzo pożądaną techniką malowania, ponieważ dodaje ścianie faktury i głębi. Na przykład, można użyć matowej farby jako koloru bazowego i satynowej lub półmatowej farby jako koloru akcentowego. Różnica w połysku, nawet przy użyciu tego samego koloru, stworzy subtelny, ale elegancki kontrast. Jest to szczególnie efektowne w nowoczesnej aranżacji, gdzie gra światła na powierzchniach ma kluczowe znaczenie.

Lena Kowalska
Lena Kowalska

Autorka InspiracjeWnetrz.pl – miejsca, gdzie łączę doświadczenia z budowy i remontów z pasją do aranżacji wnętrz.
Pokazuję, jak krok po kroku tworzyć dom, który działa na co dzień: funkcjonalny, estetyczny i w zgodzie z budżetem.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *